Kinh Dịch (易經), còn gọi là Chu Dịch (周易), là bộ sách cổ của Trung Hoa dùng 64 quẻ — mỗi quẻ gồm sáu vạch âm hoặc dương — để mô tả mọi sự biến đổi của trời đất và con người. Ban đầu là sách bói, Kinh Dịch về sau được Khổng giáo chú giải thành sách triết học, đứng đầu Ngũ Kinh. Ở Việt Nam, Kinh Dịch từng là sách học bắt buộc của sĩ tử suốt nhiều thế kỷ khoa cử, và đến nay những từ như “quẻ”, “bát quái”, “gieo quẻ” vẫn rất quen thuộc. Bài viết này giải thích cấu trúc của Kinh Dịch, cách đọc một quẻ và cách tự gieo quẻ bằng đồng xu.
Tên gọi: “Dịch” nghĩa là gì?#
Dịch (易) nghĩa là biến đổi. Kinh Dịch không trình bày một chân lý cố định, mà bàn về việc thay đổi diễn ra như thế nào. Các nhà Nho xưa giảng chữ Dịch có ba nghĩa: mọi vật đều biến đổi (biến dịch), nhưng sự biến đổi có quy luật không đổi (bất dịch), và quy luật ấy vốn giản dị (giản dịch).
Chữ Chu thường được hiểu là nhà Chu. Tương truyền trước nhà Chu còn có những bộ Dịch khác, nhưng chỉ Chu Dịch còn lưu lại, nên ngày nay nói “Dịch” là nói Chu Dịch.
Từ hào đến quẻ#
Đơn vị nhỏ nhất của Kinh Dịch là một vạch, gọi là hào (爻):
- Hào dương ⚊ : vạch liền — cứng, động, sáng
- Hào âm ⚋ : vạch đứt ở giữa — mềm, tĩnh, tối
Chồng ba hào từ dưới lên ta được một quẻ đơn. Có hai loại hào đặt vào ba vị trí, nên có 2 × 2 × 2 = 8 quẻ đơn, gọi là Bát quái (八卦):
| Quẻ | Tên | Tượng | Tính chất |
|---|---|---|---|
| ☰ | Càn (乾) | Trời | Cương kiện |
| ☷ | Khôn (坤) | Đất | Nhu thuận |
| ☳ | Chấn (震) | Sấm | Động |
| ☴ | Tốn (巽) | Gió | Thâm nhập |
| ☵ | Khảm (坎) | Nước | Hiểm |
| ☲ | Ly (離) | Lửa | Sáng, bám |
| ☶ | Cấn (艮) | Núi | Dừng |
| ☱ | Đoài (兌) | Đầm | Vui |
Chồng hai quẻ đơn lên nhau ta được quẻ kép sáu hào, và 8 × 8 = 64 quẻ. Ví dụ: quẻ Khảm (nước) ở trên, quẻ Ly (lửa) ở dưới là quẻ thứ 63, Ký Tế (既濟) — “đã qua sông”. Đảo ngược lại, Ly trên Khảm dưới là quẻ cuối cùng, thứ 64, Vị Tế (未濟) — “chưa qua sông”. Kinh Dịch kết thúc bằng một quẻ “chưa xong” chứ không phải “đã xong”: sự biến đổi không bao giờ dừng lại.
Đọc một quẻ: lời quẻ, lời hào và Thập dực#
Phần chính văn của Kinh Dịch rất ngắn, gồm hai lớp:
- Lời quẻ (quái từ, 卦辭): lời đoán cho cả quẻ. Lời quẻ Càn, quẻ đầu tiên, chỉ có bốn chữ: “Nguyên, hanh, lợi, trinh” (元亨利貞) — lớn lao, hanh thông, có lợi nếu giữ được chính đạo.
- Lời hào (hào từ, 爻辭): lời cho từng hào trong sáu hào. Hào đầu quẻ Càn là “Tiềm long vật dụng” (潛龍勿用) — rồng còn ẩn dưới nước, chớ vội dùng. Ý là thời chưa đến thì nên giữ sức, chờ đợi.
Sau này, bộ chú giải mười thiên gọi là Thập dực (十翼, “mười cánh”), tương truyền do Khổng Tử và học trò soạn, đã biến Kinh Dịch từ sách bói thành sách triết học. Câu nổi tiếng “Cùng tắc biến, biến tắc thông, thông tắc cửu” (cùng thì biến, biến thì thông, thông thì bền lâu) nằm trong Hệ từ truyện, một phần của Thập dực.
Một quy tắc cần nhớ: hào được đếm từ dưới lên. Hào dưới cùng là hào sơ (hào 1), hào trên cùng là hào thượng (hào 6), giống như một sự việc bắt đầu, phát triển và đi đến hồi kết.
Cách gieo quẻ bằng ba đồng xu#
Cách cổ xưa là dùng 50 cọng cỏ thi chia và đếm theo một quy trình dài. Ngày nay, cách phổ biến nhất là gieo ba đồng xu:
- Xác định rõ câu hỏi, viết thành một câu cụ thể.
- Gieo ba đồng xu cùng lúc. Mặt ngửa tính 3, mặt sấp tính 2.
- Tổng bằng 7 là hào dương, 8 là hào âm. Tổng 9 là lão dương, 6 là lão âm — đây là hào động, sắp biến thành hào ngược lại.
- Gieo đủ sáu lần, xếp hào từ dưới lên, ta được một quẻ.
Nếu có hào động, ta lật các hào đó để được quẻ thứ hai gọi là quẻ biến, cho biết sự việc đang chuyển về đâu. Từ phép gieo đồng xu này, người ta gắn thêm thiên can, địa chi và lục thân vào từng hào để đoán chi tiết hơn — đó chính là phép Lục hào (六爻) mà nhiều người Việt vẫn dùng.
Kinh Dịch trong văn hóa Việt Nam#
Trong hệ thống khoa cử Nho học kéo dài nhiều thế kỷ ở Việt Nam, Tứ thư, Ngũ kinh là chương trình học căn bản của sĩ tử, và Kinh Dịch là một trong Ngũ kinh. Vì vậy, các nhà Nho Việt không chỉ dùng Kinh Dịch để bói mà còn coi đó là sách triết lý về thời thế và đạo xử thế. Sang thế kỷ XX, nhiều học giả Việt Nam tiếp tục dịch và giảng Kinh Dịch bằng chữ quốc ngữ — tiêu biểu là bộ Chu Dịch của Phan Bội Châu và cuốn Kinh Dịch – Đạo của người quân tử của Nguyễn Hiến Lê.
Trong đời sống thường ngày, dấu vết của Kinh Dịch có ở khắp nơi: chiếc gương bát quái treo trước cửa, la bàn phong thủy, những cụm từ như “quẻ tốt”, “quẻ xấu”, “bĩ cực thái lai” — vốn là tên hai quẻ Bĩ (否, bế tắc) và Thái (泰, hanh thông), nghĩa là hết thời bế tắc thì đến thời hanh thông.
Lời khuyên cho người mới đọc#
- Đừng cố đọc từ đầu đến cuối. Kinh Dịch giống một cuốn từ điển hơn là một câu chuyện. Hãy bắt đầu từ quẻ Càn, quẻ Khôn và vài quẻ bạn quan tâm.
- Đọc nguyên văn cùng bản dịch. Lời quẻ, lời hào chỉ vài chữ, mỗi người dịch hiểu một khác.
- Coi quẻ là câu hỏi, không phải kết luận. Kinh Dịch không nói “chắc chắn sẽ thế này”; nó giúp ta nhìn xem mình đang ở “thời” nào và cần thận trọng điều gì.
Âm dương và bát quái của Kinh Dịch cũng được khắc trên la bàn của phong thủy. Cùng một bộ từ vựng nền tảng xuyên suốt cả Ngũ thuật.