Ngũ hành là gì? Kim Mộc Thủy Hỏa Thổ, tương sinh tương khắc và cách chọn màu hợp mệnh

Ngũ hành (五行) là năm hành Kim (kim loại), Mộc (cây gỗ), Thủy (nước), Hỏa (lửa) và Thổ (đất). Chữ “hành” nghĩa là “đi, vận hành”, nên ngũ hành không hẳn là năm thứ vật chất, mà là năm cách vận động của vạn vật. Người Việt dùng ngũ hành hằng ngày mà có khi không để ý: hỏi nhau “mệnh gì”, chọn màu xe “hợp mệnh”, xem hướng nhà, đặt tên con cho “đủ hành”. Bài viết này giải thích ngũ hành từ gốc: mỗi hành nghĩa là gì, chúng sinh và khắc nhau thế nào, và vì sao “mệnh” mà người Việt hay nói lại là một chuyện hơi khác.

Ý nghĩa của từng hành

#

Văn bản cổ thường được dẫn khi nói về nguồn gốc ngũ hành là thiên Hồng Phạm trong Kinh Thư (書經·洪範). Thiên này xếp thứ tự “một là Thủy, hai là Hỏa, ba là Mộc, bốn là Kim, năm là Thổ”, rồi mô tả tính chất mỗi hành bằng một cụm từ ngắn: nước thấm xuống dưới (潤下), lửa bốc lên trên (炎上), cây có thể cong có thể thẳng (曲直), kim loại theo khuôn mà đổi dạng (從革), đất để gieo trồng và gặt hái (稼穡). Ngay từ đầu, ngũ hành đã được hiểu là tính chất và tác dụng, không phải năm “nguyên tố”.

Bảng này không phải để học thuộc mà là một mạch logic. Mùa xuân cây cối vươn lên là Mộc; cái nóng mùa hạ là Hỏa; mùa thu thu hoạch, gom lại là Kim; mùa đông hạt giống nằm yên dưới đất chờ ngày nảy mầm là Thủy. Thổ không giữ riêng một mùa mà nằm ở khoảng chuyển giao giữa các mùa, nên được đặt ở trung tâm.

Tương sinh và tương khắc

#

Điểm cốt lõi của ngũ hành là năm hành không đứng riêng lẻ mà luôn tác động lẫn nhau theo hai chiều.

Tương sinh — hành này nuôi hành kia:

Mộc sinh Hỏa → Hỏa sinh Thổ → Thổ sinh Kim → Kim sinh Thủy → Thủy sinh Mộc

Gỗ cháy thành lửa (Mộc sinh Hỏa); lửa tàn thành tro, tro thành đất (Hỏa sinh Thổ); trong lòng đất có quặng kim loại (Thổ sinh Kim); kim loại lạnh làm hơi nước đọng lại (Kim sinh Thủy); nước tưới cho cây lớn (Thủy sinh Mộc).

Tương khắc — hành này chế ngự hành kia:

Mộc khắc Thổ → Thổ khắc Thủy → Thủy khắc Hỏa → Hỏa khắc Kim → Kim khắc Mộc

Rễ cây xuyên qua đất; đất đắp đê ngăn nước; nước dập tắt lửa; lửa nung chảy kim loại; dao rìu chặt cây. Nếu xếp năm hành thành một vòng tròn, các hành kề nhau là tương sinh, còn các hành cách một là tương khắc — nối chúng lại sẽ thành một ngôi sao năm cánh.

Cần nói rõ: tương khắc không đồng nghĩa với “xấu”. Không có đê (Thổ) thì nước (Thủy) tràn lan; không có rìu (Kim) thì cây (Mộc) không thành gỗ dùng được. Ngũ hành coi trọng sự cân bằng: sinh quá nhiều cũng thành hại — nước nhiều quá thì cây trôi (thủy đa mộc phiêu), đất nhiều quá thì vàng bị vùi (thổ đa kim mai).

Màu hợp mệnh và màu kỵ mệnh

#

Câu hỏi người Việt tìm nhiều nhất về ngũ hành có lẽ là “mệnh này hợp màu gì”. Cách tính phổ biến dựa hoàn toàn vào vòng sinh khắc ở trên: màu của hành sinh ra mệnh mình (gọi là màu tương sinh) và màu của chính hành mình (màu bản mệnh) được coi là hợp; màu của hành khắc mệnh mình thì nên tránh.

Ngoài ra, màu của hành mà mình khắc (ví dụ người mệnh Kim với màu xanh lá của Mộc) thường được xếp vào loại “dùng được nhưng không đẹp lắm”, vì mình phải tốn sức để chế ngự nó.

Có hai điều nên biết khi dùng bảng này. Thứ nhất, “mệnh” ở đây thường là mệnh nạp âm theo năm sinh — chẳng hạn người sinh năm 1984 (Giáp Tý) là mệnh Hải Trung Kim. Bảng tra mệnh theo năm sinh có trong bài 12 con giáp. Thứ hai, mệnh nạp âm và hành của thiên can năm sinh là hai hệ khác nhau: Giáp Tý có can Giáp thuộc Mộc nhưng nạp âm lại là Kim. Khi ai đó nói “tôi mệnh Kim”, gần như luôn là nói theo nạp âm.

Chọn màu theo mệnh là một tập quán dân gian dễ áp dụng. Còn trong tử vi hay tứ trụ, người xem không dựa vào một chữ “mệnh” năm sinh mà nhìn toàn bộ lá số để xem hành nào thật sự thiếu hay thừa — hai cách hiểu này không nhất thiết cho cùng một kết quả.

Ngũ hành trong đời sống người Việt

#

Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng

#

Ví dụ rõ nhất là Ngũ Hành Sơn ở Đà Nẵng: cụm năm ngọn núi đá vôi được đặt tên theo năm hành — Kim Sơn, Mộc Sơn, Thủy Sơn, Hỏa Sơn và Thổ Sơn. Tương truyền tên này do vua Minh Mạng đặt khi đến thăm vùng núi. Thủy Sơn là ngọn lớn nhất, nơi có chùa Tam Thai, chùa Linh Ứng và động Huyền Không. Đặt tên năm ngọn núi theo ngũ hành cho thấy người xưa nhìn cả một quần thể thiên nhiên như một hệ thống đủ năm hành.

Ngũ sắc và ngũ quả

#

Lá cờ ngũ sắc treo ở đình làng, lễ hội và đền chùa mang năm màu xanh, đỏ, vàng, trắng, đen — đúng năm màu của ngũ hành và năm phương. Trên mâm ngũ quả ngày Tết, nhiều người cũng giải thích con số năm là để “đủ ngũ hành”; mỗi vùng bày một kiểu và ý nghĩa cụ thể của từng loại quả là cách diễn giải dân gian, không có một quy chuẩn cố định.

Đông y và ẩm thực

#

Trong Đông y, năm tạng Can, Tâm, Tỳ, Phế, Thận được xếp theo năm hành như bảng ở trên, và năm vị chua, đắng, ngọt, cay, mặn cũng vậy. Câu nói quen thuộc “ăn cân bằng đủ năm vị” là một cách áp dụng ngũ hành vào chuyện ăn uống hằng ngày.

Ba hiểu lầm thường gặp

#

• “Ngũ hành là năm nguyên tố.” Nhìn qua giống bốn nguyên tố của phương Tây (đất, nước, lửa, khí), nhưng ngũ hành chỉ các giai đoạn biến đổi hơn là vật liệu cấu tạo. Giới nghiên cứu phương Tây vì vậy nhiều người dịch là five phases thay vì five elements.
• “Khắc là xấu, sinh là tốt.” Như đã nói, khắc là lực giữ thăng bằng, còn sinh quá mức cũng gây mất cân bằng.
• “Hai người khắc mệnh thì không lấy nhau được.” Xem tuổi vợ chồng chỉ dựa vào mệnh nạp âm năm sinh là cách xem đơn giản nhất. Trong các môn chuyên sâu, mệnh năm sinh chỉ là một yếu tố nhỏ trên lá số.

Đi xa hơn: ngũ hành trong các môn khác

#

Ngũ hành thường đi cùng âm dương thành “âm dương ngũ hành”: mỗi hành có một mặt dương và một mặt âm, ví dụ Mộc có Giáp (dương, cây lớn) và Ất (âm, cây cỏ) — năm hành nhân hai thành mười thiên can. Cùng bộ năm hành đó xuất hiện trong phong thủy khi xét hướng nhà và hình thế, trong tám quẻ của Kinh Dịch, và trong mọi lá số tử vi. Hiểu ngũ hành rồi sẽ thấy vì sao phong thủy, tử vi và Đông y nói cùng một thứ ngôn ngữ.

Đọc thêm: 12 con giáp và mệnh theo năm sinh · Phong thủy là gì? · Kinh Dịch là gì? · Quay lại Kiến thức cơ bản